Jaka jest różnica pomiędzy cyrylicą a grażdanką?

 

Cyrylica to pismo służące do zapisu języków wschodniosłowiańskich, w większości języków południowosłowiańskich, a także innych języków. Nazwa ‘cyrylica’ pochodzi od imienia apostoła – św. Cyryla, który wspólnie ze św. Metodym, prowadząc misję wielkomorawską wśród Słowian, zapisał i wprowadził do liturgii język słowiański. To właśnie im słowiańska część Europy zawdzięcza przyjęcie wiary chrześcijańskiej.   Święty Cyryl dokonał przekładu Ewangelii oraz Psalmów na język staro-cerkiewno-słowiański.

Do zapisu tego języka zostały stworzone dwa alfabety –głagolica, a następnie cyrylica. Przez pewien czas oba alfabety używane były jednocześnie, stopniowo jednak głagolica wychodziła z użycia, będąc stopniowo zastępowana cyrylicą. W porównaniu do głagolicy, cyrylica cechowała się łatwiejszą pisownią oraz możliwością zapisania oprócz głosek również liczb.

Twórca cyrylicy nie jest znany, choć istnieją poszlaki, że był nim jeden z uczniów św. Cyryla  – Kliment Ochrydzki. Pierwsze wzmianki o użyciu cyrylicy pochodzą z terenów dzisiejszej Bułgarii. Najstarszym zabytkiem cyrylickim jest dobrudżańska inskrypcja cara Piotra z 943 roku. Cyrylica w ciągu kilku wieków rozprzestrzeniała się na inne kraje w tym na Serbię oraz Ruś Kijowską. W Rosji, w pierwotnej formie cyrylica przetrwała aż do początku XVIII wieku. Wówczas to, za sprawą cara Piotra Wielkiego przeprowadzono reformę pisma. Owa zmieniona i unowocześniona odmiana cyrylicy została nazwa grażdanką. Słowo to wywodzi się od rosyjskiego słowa ‘grażdanin’ oznaczającego  ‘obywatela’ . Zmodyfikowany alfabet został rozpowszechniony głównie wśród prawosławnych Słowian.  Po dokonaniu zmian w modyfikacji i kształcie liter należących pierwotnie  do cyrylicy stworzony został nowy alfabet, który po dziś dzień jest stosowany między innymi w Rosji. Początkowo grażdanka używana była wyłącznie w kancelarii carskiej i służyła do zapisu oficjalnych dokumentów państwowych, w późniejszym okresie jej zastosowanie rozszerzyło się jednak na  inne sfery piśmiennictwa, przenikając do języka literatury i nauki.

Obecnie cyrylica oficjalnie jest używana w Serbii, Bośni i Hercegowinie, jak również w Bułgarii, Białorusi, Kazachstanie, Macedonii, Czarnogórze, Rosji, Tadżykistanie, Kirgistanie i na Ukrainie. Choć sam alfabet w poszczególnych krajach nosi taką samą nazwę, to w każdym z nich ma inny wygląd i znaczenie poszczególnych liter.

 

Przyjrzyjmy się zatem niektórym z nich:

 

CYRYLICA SERBSKA

Serbski alfabet

ÁÂ ÂВ вГ гД дђ ђе еж жЗ зИ иј

јк кл лљ љМ мН нњ њО оП

пР рС сТ тћ ћу уФ фх хц цч

чџ џ  ш ш

Została stworzona na potrzeby języka serbskiego w 1818 roku przez serbskiego lingwistę Vuka Karadžicia. Jego alfabet został oparty  na zapisie w języku staro-serbskim. W tym samym czasie chorwaccy językoznawcy pod kierownictwem Ljudevita Gaja zaadaptowali alfabet łaciński do używania na terenach zamieszkałych przez Słowian południowych, stosując zasady podobne do tych użytych przy tworzeniu cyrylicy serbskiej przez Karadžicia. Rezultatem wspólnych wysiłków strony serbskiej i chorwackiej było stworzenie dwóch różniących się zapisem, lecz podobnych fonetycznie i składniowo form zapisu języków południowosłowiańskich. Obecny zapis serbskiej cyrylicy oficjalnie używany jest w Serbii, Bośni i Hercegowinie i w Czarnogórze. Na terenie Serbii i Czarnogóry dokumenty państwowe są udostępniane jedynie w zapisie cyrylicą. W Bośni i Hercegowinie oba alfabety mają status zamienny, mimo to w dokumentach państwowych niemal zawsze stosowany jest zapis łaciński. Język serbski na terenie Chorwacji ma oficjalnie status języka mniejszości narodowej (jest używany przez społeczność serbską).

 

 

CYRYLICA BUŁGARSKA

Cyrylica służąca do zapisu języka bułgarskiego jest bardzo podobna do rosyjskiej i różni się od niej kilkoma tylko niewielkimi zmianami, takimi jak nieobecność liter ‚э’ oraz ‚ы’. Poza tym pewne litery w bułgarskim wymawiane są inaczej niż w rosyjskim, a więc odpowiednio ‚e’ to ‚e’ (nie ‚je’), ‚щ’ to ‚szt’ zaś ‚ъ’ to samogłoska między ‚a’ oraz ‚y’ (szwa).

 

CYRYLICA MACEDOŃSKA

Cyrylica macedońska  swój zapis wzięła z cyrylicy serbskiej i   praktycznie w niczym się od niej nie różni. Wyjątek stanową trzy litery:

  • Ѓѓ – Odpowiednik serbskiego „Ђђ” (dź). Czyta się tak jak serbskie „Ђђ” lub jak miękkie „g” (jak w słowie „gierka”
  • Ќќ – Odpowiednik serbskiego „Ћћ” (ć). Czyta się tak jak serbskie „Ћћ” lub jak miękkie „k” (jak w słowie „kier”
  • Ѕѕ – polskie „dz”. Odpowiednik bułgarskiego/ukraińskiego „дз”.

 

CYRYLICA W  TADŻYKISTANIE

а Á Б б В в Г г ғ ғ Д д е е ё ё ж ж З з И и
ӣ ӣ Й й к к қ қ л л М м Н н О о П п Р р С с
Т т у у ӯ ӯ Ф ф х х ҳ ҳ ч ч ҷ ҷ ш ш ъ ъ э э
ю ю Я я

W Tadżykistanie w powszechnych użyciu są 3 alfabety: perski, łaciński oraz cyrylica. Wybór alfabetu, jakim się posługują obywatele, ma związek z preferencjami politycznymi: alfabetem łacińskim posługują się zwolennicy współpracy z Uzbekistanem, perskim islamiści i zwolennicy współpracy z Iranem, cyrylicą zaś zwolennicy opcji prorosyjskiej.

 

CYRYLICA W KIRGISTANIE

Język kirgiski to język wywodzący się z  rodziny języków tureckich. Wraz z rosyjskim stanowi język urzędowy Kirgistanu. Porozumiewa się nim około 3 milionów ludzi, głównie Kirgizów w swoim kraju, ale też w Afganistanie, Chinach, Kazachstanie, Tadżykistanie, Turcji i

Uzbekistanie.

Kirgiskim alfabetem jest cyrylica rozbudowana o 3 dodatkowe litery: Ңң, Үү, Өө. Obecnie trwają plany przywrócenia zapisu języka kirgiskiego również alfabetem łacińskim.

 

 

CYRYLICA ROSYJSKA

Chyba najstarszy alfabet i to właśnie na jego podbudowie zbudowano pozostałe cyrylickie alfabety. Obecnie po modyfikacji wielowiekowej składa się z 33 liter w tym z 10 samogłosek i 21 spółgłosek:

 

Rosyjski alfabet
а Á Б б В в Г г Д д е е ё ё ж ж З з И и Й й
к к л л М м Н н О о П п Р р С с Т т у у Ф ф
х х ц ц ч ч ш ш щ щ ъ ъ Ы ы ь ь э э ю ю Я я

 

CYRYLICA W CZARNOGÓRZE

а Á Б б В в Г г Д д ђ ђ е е ж ж З з З з И и
ј ј к к л л љ љ М м Н н њ њ О о П п Р р С с
С с Т т ћ ћ у у Ф ф х х ц ц ч ч џ џ ш ш

Na koniec chcielibyśmy jeszcze zwrócić uwagę na jeszcze jedną odmianę cyrylicy, która jest stosowana w Czarnogórze. W kraju tym alfabet ten, oparty w głównej mierze na alfabecie serbskim, rozszerzono bowiem o dwie litery: „Ć”, które zamieniło dwuznak „сј” (czyli polskie „ś”) i З́, które weszło w miejsce dwuznaku „зј” (polskie „ź”).

Jak więc widać, zagadnienie cyrylicy jest dość skomplikowane, a przytoczone powyższej różnice przy jej użyciu w różnych krajach obalają mit, że znajomość rosyjskiej grażdanki to to samo co znajomość cyrylicy.

 

Czytaj również:

Jakich języków warto się uczyć ?

Ciekawostki o językach, o których mogliście nie wiedzieć.