Język litewski a język łotewski

 

Język litewski i łotewski są jedynymi współcześnie używanymi językami bałtyckimi, czyli językami z grupy języków indoeuropejskich, którymi niegdyś posługiwały się plemiona Bałtów. Grupa języków bałtyckich była dawniej znacznie większa i zaliczały się do niej przykładowo również takie języki jak pruski, jaćwiński, kuroński czy język zemgalski. Język litewski jest obecnie uważany za  najbardziej archaiczny ze wszystkich żywych języków indoeuropejskich. Powszechny jest pogląd, że wśród wszystkich języków nowożytnych to właśnie język litewski jest najbliższy językowi protoindoeuropejskiemu. Jest zatem ciekawym polem do badań językoznawców zajmujących się historycznymi aspektami rozwoju języków i samych specjalistów od języka indoeuropejskiego.

Choć słuchając języka litewskiego i łotewskiego może się wydawać, że są to języki bardzo do siebie zbliżone, różnice pomiędzy nimi są dość znaczące.

Język łotewski, w odróżnieniu od języka litewskiego, ze względu na setki lat niemieckiego panowania na terenie Łotwy, znajdował się pod silnym wpływem języków germańskich. Oddziaływały również na niego wpływy ugrofińskie oraz słowiańskie, czego efektem są stosunkowo liczne innowacje gramatyczne i leksykalne nieobecne w języku litewskim. Słownictwo łotewskie wykazuje wiele zapożyczeń z języka niemieckiego, szwedzkiego czy rosyjskiego. Współcześnie – jak w przypadku większości języków – obserwowany jest również rosnący wpływ na niego języka angielskiego.

Na język litewski wpływ wywarły natomiast przede wszystkim języki sąsiadujących narodów słowiańskich, a więc język polski, białoruski i rosyjski, jednak w pierwszej połowie XX w., po odzyskaniu niepodległości przez Litwę, widoczna stała się tendencja do zastępowania slawizmów wyrazami rodzimymi. Różnice leksykalne występujące między językiem litewskim a łotewskim, będące wynikiem pozostawiania ich w przeszłości pod wpływem różnych grup językowych,  sprawiają, że litewski nie jest wzajemnie zrozumiały z językiem łotewskim. Odmienności między nimi są znaczne już w podstawowym słownictwie.

Litewski, jako język dość archaiczny w swojej budowie, posiada pewne cechy wspólne z sanskrytem. Oba te języki są dość archaiczne, stąd zachowało się w nich wiele pokrewnych lub podobnych słów. Podobieństwo między litewskim a sanskrytem nie wynika z pokrewieństwa tych języków, bowiem litewski należy do języków bałtosłowiańskich, a sanskryt do indoaryjskich, lecz wynika z tego, że oba te języki zachowały wiele elementów protoindoeuropejskich. Sanskryt jako języki liturgii, nie zmienił się od czasów jego stworzenia. Podobnie litewski, choć podlegał zmianom na skutek okoliczności historycznych i kulturowych, zmienił się w stosunkowo niewielkim stopniu.

Języki litewski oraz łotewski można studiować  między innymi na filologii bałtyckiej ze specjalnościami lituanistyka i lettonistyka na Wydziale Polonistycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Uniwersytet Warszawski jest  jedną z dwóch uczelni w Polsce prowadzącą dwustopniowe studia w zakresie bałtystyki. Najważniejszą częścią programu na bałtystyce jest intensywna nauka od podstaw języka litewskiego oraz łotewskiego. Oprócz lektoratów językowych, studia obejmują zajęcia z zakresu literatury i historii Litwy i Łotwy, kultury tych krajów, a także zajęcia z zakresu językoznawstwa, teorii przekładu oraz metodyki nauczania języków obcych.

 Czytaj również:

Ciekawostki o języku litewskim

Język rumuński a inne języki romańskie

Ciekawostki o języku litewskim

Język litewskich jest jednym z dwóch (obok łotewskiego) języków bałtyckich, które przetrwały do dnia dzisiejszego. Jako odrębny język z zespołu wschodniobałtyckiego języków bałtyckich zaczął się rozwijać w VII wieku, forma pisana języka litewskiego pojawiła się jednak dopiero około XVI wieku, kiedy to zaczęły ukazywać się pierwsze dokumenty w tym języku. Współczesna forma języka litewskiego ukształtowała się zaś dopiero na przełomie XIX i XX wieku.

Oto niektóre z ciekawych faktów dotyczących tego języka:

  • Język litewski jest uważany za najbardziej archaiczny ze wszystkich żywych języków indoeuropejskich. Znany francuski językoznawca Antoine Meillet powiedział: „Każdy, kto chce usłyszeć, jak mówili indoeuropejczycy, powinien przyjść i posłuchać litewskiego chłopa”.
  • W języku litewskim niemalże nie występują mocne przekleństwa. W roli przekleństw używa się takich wyrazów jak na przykład „rupūžė” (ropucha). Zamiast litewskich słów, często używane są też przekleństwa po angielsku bądź rosyjsku.
  • Forma kobiecego nazwiska może wskazywać czy kobieta jest zamężna, czy nie, przy czym zasada ta nie dotyczy nazwisk mężczyzn.

Kobiety niezamężne mają nazwiska zakończone na aitė, iūtė oraz ytė, zaś nazwiska kobiet zamężnych zawsze kończą się na ienė. Ostatnio popularna stała się również końcówka ė, która dotyczy zarówno kobiet zamężnych, jak i niezamężnych, nie jest to jednak forma używana powszechnie.

  • Język litewski wykazuje wiele podobieństw do sanskrytu. Podobieństwa miedzy nimi wynikają z tego, że oba języki są dość archaiczne – sanskryt nie zmienił się od czasu jego powstania, a również w litewskim trwające przez wieki modyfikacje języka nie doprowadziły do dużych zmian.
  • Język litewski posiada mnóstwo przyrostków zdrabniająco-afektywnych, jest w nim zatem wiele ekspresywnych, czułych form słownych. Przykładem mogą być zdrobnienia słowa „dziecko” („vaikas”), które są następujące: „vaikelis”, „vaikiukas”, „vaikeliukas”, „vaikelėlis”, „vaikužėlis”, „vaikučiukas”.
  • Litewski wykazuje znaczne zróżnicowanie jeśli chodzi o dialekty. Obrazuje je poniższa grafika:

 

  • W języku litewskim zachowało się bardzo stare słownictwo. Państwowa Komisja Języka Litewskiego, między innymi, stoi na straży języka, aby nie został przeładowany zbyt dużą liczbą obcych słów. Komisja ta zarządza używaniem języka w firmach, agencjach, instytucjach oraz w mediach na terenie Litwy. Gdy tylko jest to możliwe, próbuje się tworzyć nowe słowa zamiast je zapożyczać. Niezależnie od tego, w ostatnich czasach, podobnie jak w przypadku wielu innych języków europejskich, dostrzegalny jest istotny wpływ na litewski języka angielskiego oraz zapożyczanie z niego wielu słów.