Jaka jest różnica pomiędzy cyrylicą a grażdanką?

 

Cyrylica to pismo służące do zapisu języków wschodniosłowiańskich, w większości języków południowosłowiańskich, a także innych języków. Nazwa ‘cyrylica’ pochodzi od imienia apostoła – św. Cyryla, który wspólnie ze św. Metodym, prowadząc misję wielkomorawską wśród Słowian, zapisał i wprowadził do liturgii język słowiański. To właśnie im słowiańska część Europy zawdzięcza przyjęcie wiary chrześcijańskiej.   Święty Cyryl dokonał przekładu Ewangelii oraz Psalmów na język staro-cerkiewno-słowiański.

Do zapisu tego języka zostały stworzone dwa alfabety –głagolica, a następnie cyrylica. Przez pewien czas oba alfabety używane były jednocześnie, stopniowo jednak głagolica wychodziła z użycia, będąc stopniowo zastępowana cyrylicą. W porównaniu do głagolicy, cyrylica cechowała się łatwiejszą pisownią oraz możliwością zapisania oprócz głosek również liczb.

Twórca cyrylicy nie jest znany, choć istnieją poszlaki, że był nim jeden z uczniów św. Cyryla  – Kliment Ochrydzki. Pierwsze wzmianki o użyciu cyrylicy pochodzą z terenów dzisiejszej Bułgarii. Najstarszym zabytkiem cyrylickim jest dobrudżańska inskrypcja cara Piotra z 943 roku. Cyrylica w ciągu kilku wieków rozprzestrzeniała się na inne kraje w tym na Serbię oraz Ruś Kijowską. W Rosji, w pierwotnej formie cyrylica przetrwała aż do początku XVIII wieku. Wówczas to, za sprawą cara Piotra Wielkiego przeprowadzono reformę pisma. Owa zmieniona i unowocześniona odmiana cyrylicy została nazwa grażdanką. Słowo to wywodzi się od rosyjskiego słowa ‘grażdanin’ oznaczającego  ‘obywatela’ . Zmodyfikowany alfabet został rozpowszechniony głównie wśród prawosławnych Słowian.  Po dokonaniu zmian w modyfikacji i kształcie liter należących pierwotnie  do cyrylicy stworzony został nowy alfabet, który po dziś dzień jest stosowany między innymi w Rosji. Początkowo grażdanka używana była wyłącznie w kancelarii carskiej i służyła do zapisu oficjalnych dokumentów państwowych, w późniejszym okresie jej zastosowanie rozszerzyło się jednak na  inne sfery piśmiennictwa, przenikając do języka literatury i nauki.

Obecnie cyrylica oficjalnie jest używana w Serbii, Bośni i Hercegowinie, jak również w Bułgarii, Białorusi, Kazachstanie, Macedonii, Czarnogórze, Rosji, Tadżykistanie, Kirgistanie i na Ukrainie. Choć sam alfabet w poszczególnych krajach nosi taką samą nazwę, to w każdym z nich ma inny wygląd i znaczenie poszczególnych liter.

 

Przyjrzyjmy się zatem niektórym z nich:

 

CYRYLICA SERBSKA

Serbski alfabet

ÁÂ ÂВ вГ гД дђ ђе еж жЗ зИ иј

јк кл лљ љМ мН нњ њО оП

пР рС сТ тћ ћу уФ фх хц цч

чџ џ  ш ш

Została stworzona na potrzeby języka serbskiego w 1818 roku przez serbskiego lingwistę Vuka Karadžicia. Jego alfabet został oparty  na zapisie w języku staro-serbskim. W tym samym czasie chorwaccy językoznawcy pod kierownictwem Ljudevita Gaja zaadaptowali alfabet łaciński do używania na terenach zamieszkałych przez Słowian południowych, stosując zasady podobne do tych użytych przy tworzeniu cyrylicy serbskiej przez Karadžicia. Rezultatem wspólnych wysiłków strony serbskiej i chorwackiej było stworzenie dwóch różniących się zapisem, lecz podobnych fonetycznie i składniowo form zapisu języków południowosłowiańskich. Obecny zapis serbskiej cyrylicy oficjalnie używany jest w Serbii, Bośni i Hercegowinie i w Czarnogórze. Na terenie Serbii i Czarnogóry dokumenty państwowe są udostępniane jedynie w zapisie cyrylicą. W Bośni i Hercegowinie oba alfabety mają status zamienny, mimo to w dokumentach państwowych niemal zawsze stosowany jest zapis łaciński. Język serbski na terenie Chorwacji ma oficjalnie status języka mniejszości narodowej (jest używany przez społeczność serbską).

 

 

CYRYLICA BUŁGARSKA

Cyrylica służąca do zapisu języka bułgarskiego jest bardzo podobna do rosyjskiej i różni się od niej kilkoma tylko niewielkimi zmianami, takimi jak nieobecność liter ‚э’ oraz ‚ы’. Poza tym pewne litery w bułgarskim wymawiane są inaczej niż w rosyjskim, a więc odpowiednio ‚e’ to ‚e’ (nie ‚je’), ‚щ’ to ‚szt’ zaś ‚ъ’ to samogłoska między ‚a’ oraz ‚y’ (szwa).

 

CYRYLICA MACEDOŃSKA

Cyrylica macedońska  swój zapis wzięła z cyrylicy serbskiej i   praktycznie w niczym się od niej nie różni. Wyjątek stanową trzy litery:

  • Ѓѓ – Odpowiednik serbskiego „Ђђ” (dź). Czyta się tak jak serbskie „Ђђ” lub jak miękkie „g” (jak w słowie „gierka”
  • Ќќ – Odpowiednik serbskiego „Ћћ” (ć). Czyta się tak jak serbskie „Ћћ” lub jak miękkie „k” (jak w słowie „kier”
  • Ѕѕ – polskie „dz”. Odpowiednik bułgarskiego/ukraińskiego „дз”.

 

CYRYLICA W  TADŻYKISTANIE

а Á Б б В в Г г ғ ғ Д д е е ё ё ж ж З з И и
ӣ ӣ Й й к к қ қ л л М м Н н О о П п Р р С с
Т т у у ӯ ӯ Ф ф х х ҳ ҳ ч ч ҷ ҷ ш ш ъ ъ э э
ю ю Я я

W Tadżykistanie w powszechnych użyciu są 3 alfabety: perski, łaciński oraz cyrylica. Wybór alfabetu, jakim się posługują obywatele, ma związek z preferencjami politycznymi: alfabetem łacińskim posługują się zwolennicy współpracy z Uzbekistanem, perskim islamiści i zwolennicy współpracy z Iranem, cyrylicą zaś zwolennicy opcji prorosyjskiej.

 

CYRYLICA W KIRGISTANIE

Język kirgiski to język wywodzący się z  rodziny języków tureckich. Wraz z rosyjskim stanowi język urzędowy Kirgistanu. Porozumiewa się nim około 3 milionów ludzi, głównie Kirgizów w swoim kraju, ale też w Afganistanie, Chinach, Kazachstanie, Tadżykistanie, Turcji i

Uzbekistanie.

Kirgiskim alfabetem jest cyrylica rozbudowana o 3 dodatkowe litery: Ңң, Үү, Өө. Obecnie trwają plany przywrócenia zapisu języka kirgiskiego również alfabetem łacińskim.

 

 

CYRYLICA ROSYJSKA

Chyba najstarszy alfabet i to właśnie na jego podbudowie zbudowano pozostałe cyrylickie alfabety. Obecnie po modyfikacji wielowiekowej składa się z 33 liter w tym z 10 samogłosek i 21 spółgłosek:

 

Rosyjski alfabet
а Á Б б В в Г г Д д е е ё ё ж ж З з И и Й й
к к л л М м Н н О о П п Р р С с Т т у у Ф ф
х х ц ц ч ч ш ш щ щ ъ ъ Ы ы ь ь э э ю ю Я я

 

CYRYLICA W CZARNOGÓRZE

а Á Б б В в Г г Д д ђ ђ е е ж ж З з З з И и
ј ј к к л л љ љ М м Н н њ њ О о П п Р р С с
С с Т т ћ ћ у у Ф ф х х ц ц ч ч џ џ ш ш

Na koniec chcielibyśmy jeszcze zwrócić uwagę na jeszcze jedną odmianę cyrylicy, która jest stosowana w Czarnogórze. W kraju tym alfabet ten, oparty w głównej mierze na alfabecie serbskim, rozszerzono bowiem o dwie litery: „Ć”, które zamieniło dwuznak „сј” (czyli polskie „ś”) i З́, które weszło w miejsce dwuznaku „зј” (polskie „ź”).

Jak więc widać, zagadnienie cyrylicy jest dość skomplikowane, a przytoczone powyższej różnice przy jej użyciu w różnych krajach obalają mit, że znajomość rosyjskiej grażdanki to to samo co znajomość cyrylicy.

 

Czytaj również:

Jakich języków warto się uczyć ?

Ciekawostki o językach, o których mogliście nie wiedzieć.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Jak odczytywać cyrylicę

Cyrylica, czyli alfabet służący do zapisu języków wschodniosłowiańskich, większości języków południowosłowiańskich, a także wybranych innych języków, nie jest wcale jednorodna. W zależności od kraju, w którym jest używana, w przeszłości podlegała wielu modyfikacjom, co znalazło swoje odzwierciedlenie w jej poszczególnych wersjach.

Pokolenie Polaków jeszcze do niedawna uczące się obowiązkowo języka rosyjskiego w szkole, przyswoiło sobie cyrylicę w postaci tak zwanej ‘grażdanki’, będącej w istocie wersją cyrylicy wprowadzoną za sprawą cara Piotra Wielkiego w wyniku przeprowadzonej na początku XVIII wieku reformy pisma. Jednak znajomość tej odmiany cyrylicy nie oznacza wcale umiejętności odczytywania cyrylicy w pozostałych odmianach językowych. Poniższy wpis ma służyć wyjaśnieniu zasad odczytywania poszczególnych znaków cyrylicy w zależności od wersji języka, w którym jest ona wykorzystywana. W opracowaniu skupiliśmy się na języka słowiańskich zapisywanych cyrylicą.

Obok każdej litery cyrylicy umieszczony  został jej polski odpowiednik. W przypadku różnic w odczytywaniu danego znaku w poszczególnych odmianach cyrylicy, zostało to opisane.

A zatem poszczególne znaki cyrylicy są następujące:

А а– czytamy jak „a”

Б б – „b”

В в – „w”

Г г – w języku rosyjskim, serbskim i bułgarskim znak ten czytamy jako „g”, natomiast w ukraińskim jako dźwięczne „h” (nie ma bezpośredniego polskiego odpowiednika)

Ґ ґ–znak ten występuje tylko w języku ukraińskim i czyta się go jak „g”

Д д – „d”

Ђ ђ  – występuje tylko w języku serbskim i czyta się jak „dź”

Е е– w języku ukraińskim, serbskim i bułgarskim czytamy jak „e”, natomiast w rosyjskim jak „je”

Ё ё–występuje tylko w rosyjskim i czyta się je jak „jo”

Є є – tylko w języku ukraińskim i czyta się jak „je”

Ж ж – „ż”

З з – „z”

И и – w rosyjskim, serbskim i bułgarskim czytamy jak „i”, natomiast w ukraińskim jak „y”

І і–ten znak występuje tylko w ukraińskim i czyta się jak „i”

Ї ї–również tylko w ukraińskim i czyta się jak „ji”

Й й– w rosyjskim, ukraińskim, bułgarskim czytamy jak „j”, znak ten nie występuje w odmianie serbskiej

J j–występuje tylko w serbskim i czyta się jak”j”

К к – „k”

Л л – w rosyjskim ukraińskim i bułgarskim czyta się jak coś pomiędzy „l” i „ł”, gdy stoi przed „a”, „e”, „o”, „u” (brak odpowiednika w języku polskim) i jako „l” gdy stoi przed „je”, „i”, „j”, „ja”, „jo”, „ju”. W serbskim bardziej zbliżone do „l”.

Љ љ–występuje jedynie w serbskim, w alfabecie łacińskim zapisywane jako „lj” i czytane jak „li” (miękkie l).

М м – „m”

Н н – „n”

Њ њ–występuje tylko w serbskim i czyta się jak „ń”

О о – „o”, w rosyjskim zbliżone do „a” , jeśli jest nieakcentowane

П п – „p”

Р р – „r”

С с – „s”

Т т – „t”

Ћ ћ–występuje tylko w serbskim i czyta się jak „ć”

У у – „u”

Ф ф – „f”

Х х – „ch”

Ц ц – „c”

Ч ч – w rosyjskim i bułgarskim czyta się jak „ć”, w ukraińskim jak twarde „cz” (choć w niektórych regionach jak zmiękczone), w serbskim jak „cz”.

Џ џ–występuje tylko w serbskim i czyta się jak „dż”

Ш ш – „sz”

Щ щ – w rosyjskim czyta się jak „ś”, w ukraińskim jako twarde „szcz”, w bułgarskim jak „szt”. Znak ten nie występuje w odmianie serbskiej.

Ъ ъ – tzw. znak twardy występujący w języku rosyjskim. W bułgarskim czyta się go zaś jako krótką samogłoskę pomiędzy „y” i „a” (nie ma odpowiednika w polskim). Znak ten nie występuje w odmianie serbskiej.

Ы ы – w rosyjskim jako „y”

Ь ь – tzw. znak miękki, w rosyjskim i ukraińskim zmiękcza poprzedzającą go spółgłoskę, w bułgarskim w kombinacji z „o” (ьo) czyta się jak „jo”, w serbskim litery tej nie ma.

Э э–występuje tylko w rosyjskim i czyta się jak „e”

Ю ю – w rosyjskim, ukraińskim i bułgarskim czyta się jak „ju”, w serbskim znak ten nie występuje.

Я я – w rosyjskim, ukraińskim i bułgarskim czyta się jak „ja”, znak ten nie występuje w serbskim.

I na koniec kilka liter, które mają zastosowanie w mniej rozpowszechnionych językach słowiańskich.

Ѓ ѓ – w macedońskim oznacza coś na kształt polskiego „dź”

Ќ ќ – w macedońskim coś podobnego do zmiększonego „t” ewentualnie „ć”

Ў ў – w białoruskim czyta się jako „ł”

Ć  – w czarnogórskim czyta się jak „ś”

З́ – w czarnogórskim czyta się jak „ź”

Jak więc widać, różnic w odczytywaniu poszczególnych liter cyrylicy w różnych odmianach językowych jest wcale niemało, a znajomość wersji „rosyjskiej” wcale nie musi ułatwiać przyswojenie sobie kolejnych odmian cyrylicy, gdyż występujące różnice mogą być bardzo mylące.

 

Źródło: wikipedia, swiatjezykow.blogspot.com

Podobne artykuły:

Jaka jest różnica pomiędzy cyrylicą a grażdanką?

Letnia szkoła języka czeskiego nie tylko dla bohemistów